Loyaliteit van kinderen: waarom het niet persoonlijk is
In mijn eerste blog schreef ik over de complexiteit van loyaliteit bij kinderen in echtscheidingen en samengestelde gezinssituaties. Over hoe kinderen vaak méér dragen dan zichtbaar is, en hoe gedrag dat lastig of pijnlijk voelt, zelden zomaar ontstaat.
Deze vervolgblog gaat een laag dieper. Ik schrijf over onzichtbare trouw aan beide ouders en de plek van de bonusouder. In dit blog gaat het niet over oplossingen of snelle handvatten, wel kijken we naar de onderstroom. Naar dat wat kinderen innerlijk proberen te doen - vaak zonder woorden - en wat zo gemakkelijk persoonlijk wordt opgevat, terwijl het dat niet is.
Want één ding is in systemisch werk waar: loyaliteit is er altijd.
Loyaliteit is geen keuze, maar een gegeven
Vanuit systemisch perspectief is loyaliteit geen houding, geen gedrag en ook geen bewuste beslissing. Loyaliteit is een bestaand feit. Vanaf het moment dat een kind wordt geboren, is het verbonden met beide ouders. Niet omdat die ouders alles ‘goed’ doen, maar omdat zij het leven hebben doorgegeven.
Die band is dieper dan logica. Dieper dan redelijkheid. En dieper dan wat volwassenen soms wenselijk of passend vinden.
Een kind kán gewoonweg niet niet-loyaal zijn. Wat wel kan, is dat loyaliteit - tijdelijk - onder druk komt te staan. En precies daar ontstaan de bewegingen die we aan de buitenkant zien: veranderend gedrag, (meer) afstand, afwijzing en wisselende voorkeuren.
De onzichtbare loyaliteit aan beide ouders
Voor de ouders, de volwassenen, voelt het soms alsof een kind kiest:
“Hij trekt altijd naar zijn vader.”
“Bij haar moeder is alles leuk en bij mij vindt ze het stom.”
“Sinds de nieuwe partner er is, doet mijn kind afstandelijk naar mij toe.”
Systemisch gezien is er meestal geen sprake van kiezen. Er is sprake van balanceren.
Een kind voelt vaak feilloos aan waar spanning zit tussen ouders. Waar verdriet, boosheid, schuld of onuitgesproken conflict leeft. Vanuit liefde probeert het kind die spanning te verminderen. Soms door zich aan te passen, soms door te overcompenseren en soms door zich juist af te keren van de situatie.
Dit doet het kind niet omdat hij of zij dat wil, maar omdat het systeem daarom vraagt.Naast de ouder, niet erboven
Systemisch gezien sta jij naast je partner, niet boven de kinderen. Wanneer je - onbewust - een ouderplek probeert in te nemen, raakt dat iets bij de kinderen. Niet omdat ze jou afwijzen, maar omdat ze trouw willen blijven aan hun moeder.
Kinderen zullen dit niet zo snel uitspreken, maar je kunt het merken aan het gedrag. Zo kan er weerstand of afstand ontstaan en worden kinderen stil of juist heel fel.
Belangrijk om te onthouden is dat dit geen afwijzing is naar jou toe, maar alles te maken heeft met loyaliteit. Het is een natuurlijke reactie om hun eigen plek te beschermen. Je mag dit zien. Je mag het erkennen. En je mag herhalen voor jezelf: ik hoef hier niets aan te doen.
Kinderen hoeven nooit te kiezen (maar voelen zich soms wel gedwongen)
Voor een kind is de diepste vorm van loyaliteit: erbij horen. Bij mama én bij papa.
Bij de bron van het leven.
Wanneer ouders in conflict zijn - openlijk of onderhuids - ontstaat voor het kind een innerlijk dilemma:
“Als ik me verbind met de één, doe ik de ander tekort.”
Een onmogelijke positie voor een kind. En toch belanden veel kinderen daar, na een scheiding. Kinderen lossen dit innerlijke dilemma niet op met woorden, maar met gedrag.
Het ene moment idealiseren ze de ene ouder, het andere moment de ander. Ze spreken zich negatief uit over de ouder waar ze op dat moment niet zijn of ze trekken zich emotioneel terug zodra beide werelden elkaar raken. Dit zijn geen manipulaties vanuit het kind, maar bewegingen om te overleven. Schuldgevoel hoort erbij (maar hoeft niet leidend te zijn)
Veel bonusmoeders voelen zich schuldig als ze een stap terug doen. Alsof je dan tekortschiet. Alsof je niet liefdevol genoeg bent. Maar tegelijkertijd voel je je leeg of eenzaam als je continu blijft geven.
Misschien herken je dit…
Je voelt je soms te gast in je eigen huis
Je past je aan als de kinderen er zijn
Je houdt rekening met iedereen
… ergens raak je jezelf een beetje kwijt
Dit is geen falen. Het is een signaal. Een uitnodiging om je plek te voelen. Om zacht te kijken naar wat van jou is. Om te merken dat het oké is om een grens te stellen. Om te zien dat jij ook ‘gewoon mens’ mag zijn.
Loyaliteitsschommelingen
Veel ouders en bonusouders herkennen dit patroon waarschijnlijk wel:
“Bij papa is alles stom en streng.”
“Bij mama is alles fijn en gezellig.”
Een week later klinkt exact het tegenovergestelde. Dit noemen we loyaliteitsschommelingen. Het kind beweegt innerlijk mee met waar het zich op dat moment bevindt. Niet om te liegen. Niet om te kwetsen. Wel om erbij te blijven horen.
Het kind zegt als het ware:
“Ik hoor hier.”
“Ik ben loyaal aan jou.”
“Ik laat zien dat jij belangrijk bent.”
Dat is geen afwijzing van de andere ouder, maar een bevestiging van de band waar het kind zich op dat moment bevindt.
De plek van de bonusouder
Voor bonusouders is dit één van de moeilijkste dynamieken om te dragen. Je investeert, je bent betrokken, zorgt, stemt af en doet je best. En toch kan het soms gebeuren dat:
een kind je negeert zodra de andere ouder in beeld komt
jou buitensluit
je (uit)test
of zelfs afwijst
Dat raakt. En dat mag ook raken, maar systemisch gezien gebeurt hier vaak iets anders dan wat het lijkt.
Afwijzing van de bonusouder als bescherming
Wat je regelmatig ziet, is dat een kind onbewust voelt:
“Als ik me te veel verbind met jou, dan raak ik iets kwijt bij mijn ouder.”
Zeker als de scheiding beladen is, er nog veel onverwerkt verdriet of boosheid is of één van de ouders zich buitengesloten voelt.
De bonusouder kan dan symbool komen te staan voor alles wat ingewikkeld is. Niet omdat jij iets fout doet, maar omdat jij niet de ouder bent. Juist daarom voel jij het voor het kind veiliger om spanning op te uiten.
De afwijzing is geen afwijzing van jou als persoon, maar een poging van het kind om de ouderband te beschermen.
Bonusouders als veilige uitlaatklep
In systemisch werk wordt weleens gezegd: de spanning gaat daarheen waar hij het veiligst kan landen. Voor een kind is het vaak veiliger om boos, afstandelijk of testend te zijn richting een bonusouder dan richting een ouder. De ouderband voelt té essentieel om op het spel te zetten.
Dat maakt bonusouders - onbewust en onbedoeld - tot een veilige uitlaatklep. En dat vraagt soms veel. Het vraagt ook erkenning. Niet om het gedrag goed te praten, wel om het in de context te plaatsen.
Hoe meer spanning tussen ouders, hoe meer het kind draagt
Een belangrijke systemische wetmatigheid om te onthouden is deze:
Wat ouders niet dragen, gaan kinderen dragen.
Hoe meer spanning, conflict of onuitgesproken pijn er tussen beide ouders leeft, hoe groter de innerlijke last voor het kind wordt.
Het kind gaat bemiddelen, aanpassen, verzachten of juist ontregelen. Niet omdat het kind dat wil, maar omdat het systeem in beweging is.
Wanneer volwassenen hun eigen plek innemen en verantwoordelijkheid nemen voor hun emoties, hoeft het kind minder te dragen.
Wat je voelt als bonusouder is begrijpelijk. Wat het kind doet ook.
Dit is misschien wel de kern van deze blog. Het is begrijpelijk dat jij je soms afgewezen, tekortgedaan of machteloos voelt. En dat je weleens verdriet ervaart. Maar: het is óók begrijpelijk dat het kind doet wat het doet. Deze twee waarheden mogen naast elkaar bestaan.
Systemisch werk gaat niet over schuld of gelijk, maar over zien wat er is. Zodra gedrag niet meer persoonlijk wordt gemaakt, ontstaat ruimte. Ruimte om zachter waar te nemen, minder strijd te voeren en om meer rust in het systeem te ervaren.
Wat helpt (zonder het kind te belasten)
Zonder meteen in oplossingen te willen schieten, zijn er een paar systemische houdingen die helpend kunnen zijn:
Laat het kind nooit (!) kiezen, ook niet subtiel
Erken - innerlijk - de andere ouder, ook als dat moeilijk voor je is
Ontlast het kind van volwassen emoties
Neem je eigen pijn serieus, maar leg dit niet bij het kind neer
Vaak is dit genoeg om het te laten zakken. Niet omdat het meteen anders moet, maar omdat het systeem voeltdat het hier niet meer hoeft te dragen.
Tot slot
Loyaliteit is geen probleem dat opgelost moet worden. Het wil gezien worden.
Wanneer we stoppen met gedrag persoonlijk te maken en beginnen met kijken naar wat een kind probeert te beschermen, ontstaat er iets anders.
Meer begrip. Meer zachtheid. Meer ruimte voor iedereen in het systeem.
En misschien wel het allerbelangrijkste: een kind dat weer iets meer kind kan zijn.
Ik spreek in deze blog over bonusmoeders, maar dit geldt ook voor bonusvaders.
Over Sanne
Sanne Noorman blogt voor Ikenz’nKids, is coach en systeemopsteller en begeleidt individuen en stellen in hun zoektocht naar verbinding, vrijheid en ontspanning. Ook biedt Sanne familieopstellingen in groepsverband aan.
Ben je op zoek naar meer balans, helderheid in je werk of diepgang in je persoonlijke relaties? Volg Sanne op Instagram voor een systemische blik: @sannenoormancoaching